Skala Barthel wykorzystywana jest głównie w klasyfikacji pacjenta do opieki pielęgniarskiej i w celu przyznawania świadczeń opiekuńczych oraz pielęgnacyjnych. Ma ona na celu ustalenie, jak bardzo sprawna jest dana osoba. Chodzi o ocenę jej czynności, które codziennie wykonuje. Co więcej warto wiedzieć o skali Barthel?
Pochodzenie i zastosowanie narzędzia oceny funkcjonalnej
Skala Barthel określa, w jakim stopniu samodzielny jest pacjent. Początkowo służyła ona ocenie osób, które przeszły udar, obecnie stosowana jest także w innych schorzeniach. Skala ta została stworzona w 1955 roku przez lekarkę F. Mahoney i fizjoterapeutkę D. Barthel. W Polsce stosuje się ją od 2010 roku i służy ona między innymi w przyznawaniu świadczeń pielęgnacyjnych i opiekuńczych. Ponadto stosowana jest na całym świecie przy kierowaniu pacjentów do opieki długoterminowej.
Oceniane obszary codziennej aktywności
Skala Barthel bierze pod uwagę 10 czynności dnia codziennego, które stanowią podstawę samodzielnego funkcjonowania w środowisku domowym. Każda z nich podlega punktacji odzwierciedlającej poziom niezależności lub zapotrzebowania na wsparcie.
Spożywanie posiłków
Jeśli chory nie jest w stanie samodzielnie jeść, otrzymuje 0 pkt. Potrzeba pomocy w nalewaniu, krojeniu i smarowaniu skutkuje przyznaniem 5 pkt., a pełna samodzielność w tej czynności to 10 pkt.
Przemieszczanie się z łóżka na krzesło i utrzymanie równowagi przy siadaniu
Jeśli pacjent nie może utrzymać równowagi ani nie jest w stanie się poruszać, wówczas otrzymuje 0 pkt. Kiedy potrzebuje pomocy fizycznej wymagającej udziału drugiej osoby, przyznaje się 5 pkt. Mniejsza pomoc podnosi punktację do 10, a całkowita niezależność w zmianie pozycji daje 15 pkt.
Utrzymywanie higieny osobistej
Jeśli przy czynnościach higienicznych chory potrzebuje pomocy, ma 0 pkt., a gdy jest niezależny, otrzymuje 5 pkt.
Korzystanie z toalety
Pacjent dostaje 0 pkt., gdy jest zależny od innych. Niewielka pomoc to 5 pkt., a pełna niezależność w tej czynności skutkuje przyznaniem 10 pkt.
Mycie się
W przypadku mycia, 0 pkt. otrzymują osoby zależne od innych, a 5 pkt. przyznaje się tym, które samodzielnie utrzymują higienę ciała.
Poruszanie się po powierzchniach płaskich
Chory dostaje 0 pkt., gdy się nie porusza. Osoby poruszające się na wózku bez pomocy otrzymują 5 pkt. Spacery z pomocą jednej osoby to 10 pkt., a niezależność w chodzeniu – ewentualnie z użyciem laski – daje 15 pkt.
Wchodzenie i schodzenie po schodach
Jeśli chory nie jest w stanie pokonywać schodów, ma 0 pkt. Potrzeba pomocy to 5 pkt., a samodzielność w tej czynności daje 10 pkt.
Ubieranie się i rozbieranie
Jeśli dana osoba jest zależna, nie przyznaje się jej punktów. Częściowa samodzielność – gdy pacjent radzi sobie z niektórymi elementami garderoby – skutkuje przyznaniem 5 pkt. Pełna niezależność przy ubieraniu daje 10 pkt.
Kontrola stolca i moczu
Jeśli pacjenci nad tym nie panują, dostają 0 pkt. Sporadyczne incydenty nietrzymania to 5 pkt., natomiast pełna kontrola fizjologicznych czynności wydalniczych skutkuje przyznaniem 10 pkt.
Interpretacja wyniku i klasyfikacja sprawności
Jeśli oceniany chory otrzymuje od 0 do 20 pkt., wówczas jest on całkowicie niesamodzielny i wymaga całodobowej opieki w niemal wszystkich obszarach życia. Przedział 20–80 pkt. to osoby, które potrzebują pomocy innych do codziennego funkcjonowania, choć stopień tego wsparcia może być zróżnicowany w zależności od rzeczywistego wyniku punktowego. Natomiast ci, którzy zostali ocenieni powyżej 80 pkt., są niezależni, mogą potrzebować jedynie niewielkiej pomocy w pojedynczych czynnościach.
Procedura oceny sprawności funkcjonalnej
Ocena pacjenta za pomocą skali Barthel przeprowadzana jest przez wykwalifikowany personel medyczny, najczęściej pielęgniarkę lub fizjoterapeutę. Obserwacja obejmuje rzeczywisty poziom wykonywania codziennych czynności, a nie deklaratywną zdolność pacjenta do ich wykonania. W praktyce oznacza to, że jeśli chory teoretycznie potrafi coś zrobić, lecz na co dzień nie wykonuje tej czynności samodzielnie, punktacja uwzględnia rzeczywisty stan, a nie potencjał.
Znaczenie dla systemu opieki zdrowotnej
Wynik punktacji w skali Barthel ma bezpośredni wpływ na zakres przysługujących świadczeń. W zależności od uzyskanych punktów ZUS lub NFZ przyznają odpowiedni poziom wsparcia – od świadczenia pielęgnacyjnego, przez opiekuńcze, aż po specjalny zasiłek pielęgnacyjny dla najbardziej zależnych pacjentów. Dzięki ustandaryzowanym kryteriom instytucje publiczne mogą obiektywnie porównywać poziom sprawności różnych osób ubiegających się o wsparcie finansowe.
Ograniczenia i uzupełniające narzędzia diagnostyczne
Mimo powszechnego zastosowania, skala Barthel posiada pewne ograniczenia. Nie ocenia funkcji poznawczych, stanu emocjonalnego ani zdolności komunikacyjnych pacjenta. Z tego powodu w pełnej diagnostyce geriatrycznej stosuje się ją równolegle z innymi testami, takimi jak Mini-Mental State Examination czy Geriatric Depression Scale. Dodatkowym elementem oceny może być test 6-minutowego chodu, który mierzy wydolność fizyczną pacjentów z chorobami układu oddechowego.
Zastosowanie w różnych jednostkach chorobowych
Choć skala Barthel pierwotnie służyła pacjentom po udarze, obecnie obejmuje znacznie szersze spektrum schorzeń. Stosowana jest w ocenie osób z chorobami neurodegeneracyjnymi, schorzeniami układu ruchu, po ciężkich operacjach ortopedycznych czy w opiece geriatrycznej. Dzięki uniwersalnemu charakterowi może być wykorzystywana zarówno w szpitalach, ośrodkach rehabilitacyjnych, jak i podczas kwalifikacji do opieki hospicyjnej.
